Taal, talen, vertalen - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Taal, talen, vertalen

Vertalingen > Taal, talen, vertalen

    Taal     Op een winteravond hoor je opeens een druk gekwetter. Dat zijn ganzen, je ziet ze niet, maar je weet dat zij met elkaar communiceren. Toch is de mensen-taal fundamenteel verschillend. Pas toen de mens kon praten was hij echt mens en kon zijn Schepper hem toespreken. In welke taal? Dat weten wij niet, evenmin als we weten hoe alle talen die er nu zijn ontstonden. Maar de essentie van mensentaal is m.i. de abstractie. Begrippen als goed en kwaad zijn abstracties.

  Talen   Wel is duidelijk, dat er een aantal oertalen zijn: De Semitische, Indo-Europese, de Altaïsche en Chinese taalgroepen bijvoorbeeld.  Die differentieerden in sub-groepen (bv Germaanse talen), die weer verder in landstalen en dialecten. En die ontwikkelen zich nog steeds. Nieuwe woorden komen, soms voor nieuwe begrippen maar vaak ook als geheimtaal van een nieuwe kaste (managers), om de buitenstaanders te imponeren en manipuleren. Goethe wist dat al: ‘Denn eben wo Begriffe fehlen, da stellt ein Wort zur rechter Zeit sich ein’. De Oostenrijkse filosoof von Mises wees er op, dat juist onduidelijke begrippen tot kernwoorden van een ideologie worden gemaakt.

 
Vertalen  Sla een woordenboek van willekeurig welke taal op, en je vindt voor bijna ieder woord meer dan één Nederlandse betekenis. Het omgekeerde geldt natuurlijk ook. Bekende werken uit de wereldliteratuur zijn vele malen vertaald, telkens in andere bewoordingen. Betekent dat, dat vertalen niet goed mogelijk is? Zover wil ik niet gaan, maar het wijst er wel op, dat subjectieve gevoelens daarbij een rol spelen. Op zich misschien geen bezwaar, verschillende vertalingen kunnen elk hun verdienste hebben, al was het alleen omdat ook het Nederlands met de jaren verandert.  
  Het is dus niet verwonderlijk, dat vertaling van ‘heilige boeken’ extra problemen geeft en emotionele discussies kan geven. Niet voor niets menen veel moslims, dat de Kur’an niet vertaald mag worden. Ook vertaling van de Bijbel (behalve in het Latijn) was lange tijd verboden, maar dat had meer met een monopolie van de RK clerus te maken.

 Bijbelvertalingen
.  De Bijbel is een verzameling van zeer uiteenlopende geschriften, geschreven in verschillende tijden door verschillende auteurs, van wie wij soms zelfs de namen niet weten. Wat zij alle gemeen hebben is, dat zij samen een boodschap bevatten, nl van Gods bemoeienis met de mensheid. Althans, het is de opvatting van het christelijk geloof, dat alle schrijvers ‘heilige mensen Gods, door de Geest gedreven’ waren (en impliciet dus ook de vergaderingen die de canon vaststelden). Maar dat is geen wetenschappelijke, maar een geloofwaarheid.
  Dat betekent, dat bij het vertalen, meer nog dan bij ‘gewone’ vertalingen, rekening moet worden gehouden met de context. Terwijl het vanzelf spreekt, dat een vertaler zich moet afvragen, wat een auteur bedoeld heeft, gaat de christelijke bijbelvertaler er van uit, dat die bedoeling overeenstemt met de ‘rode draad’, die ook in de andere bijbelboeken aanwezig is. Dat betekent niet, dat geen gebruik moet worden gemaakt van de taalwetenschap.  Maar zoals hierboven betoogd, laat die wetenschap vaak ruimte voor verschillende nuances. En die zijn bij het vertalen van de bijbel essentieel. Een bijbelvertaling door een ongelovige zal dus anders uitvallen dan door een gelovige.

   Theologie is ook geen gewone wetenschap en er kan maar beperkte ruimte zijn voor ‘voortschrijdend inzicht’. Terwijl bij andere wetenschappen geldt:  ‘wij weten nu beter’, kunnen de opvattingen van Paulus, Augustinus, Luther en Calvijn niet op die manier opzij worden geschoven. Aan de Nieuwe Bijbelvertaling werkten 260 deskundigen. Dan kun je geen  'meesterwerk' verwachten.

 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu