Shiitische islam - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Shiitische islam

Godsdienst

De Shi'a betekent  'partij' of 'aanhang' (van Ali), en is een stroming waartoe 10 % van de Moslims behoren. Volgens de traditionele Sunniten zijn er fundamentele verschillen, terwijl de Sjiieten geneigd zijn de verschillen met de Sunni te bagatelliseren. Hoewel er in het verleden gewelddadige botsingen tussen beide groepen waren, leefden zij tot voor kort vreedzaam samen. Alleen in Iran vormen zij de meerderheid

Geschiedenis.
Na de onverwachte dood van Mohammed vond de meerderheid dat zijn opvolger, de 'Kalief' door 'de gemeenschap der gelovigen' moest worden gekozen. Anderen (later 'Shiiten genoemd) meenden dat de opvolger uit de familie van de Profeet moest komen, en dat Ali, neef en schoonzoon van Mohammed dat moest worden.

Ali werd later toch Kalief, maar werd vermoord. Sindsdien bleven de Shi'ieten hun leider (Imam) uit zijn nageslacht volgen, terwijl de rest van de Moslims voortaan door Khaliefen werd geleid. (NB De term Imam wordt buiten de Shii als titel voor iedere geestelijke gebruikt) De Shi'ieten bleven een (vervolgde) minderheid, en alle 11 volgende Imams stierven, door snode intriges van de Kaliefen een niet-natuurlijke dood. De derde Imam Hussein, zoon van Ali, die verraderlijk werd gedood in een gevecht bij Kerbala (Irak) geniet bijzondere verering. In 841 meende de 12de Imam zich te moeten 'verbergen', dwz dat hij niet gestorven is maar voor mensen onbereikbaar. Hij zal eenmaal als Messias (Mahdi) terugkeren en gerechtigheid op aarde te  brengen.

In de 16de eeuw verhief Shah Ismail van Perzië het Shi'isme tot staats-godsdienst en voerde een verbitterde oorlog met de (Sunnitische) Turkse Sultan Selim. De laatste roeide de Shi'iten op zijn gebied vrijwel uit. Begin 20ste eeuw kwam de Pahlavi-familie met hulp van de Engelsen aan de macht. Zij grepen terug naar de pre-islamitische traditie, noemden het land Iran, en trachtten het naar Westers model te moderniseren. Westerse kleding verplicht werd gesteld.

In 1978 brak een revolutie uit, waaraan religieuze, sociale en nationale gevoelens ten grondslag lagen. De geestelijkheid, geleid door Ayatollah Khomeini, roeide de andere revolutionaire groepen  in een ware staatsterreur uit en stichtte een Islamitische republiek Iran. Een van die fel bestreden groepen was de Mudlahedin-i-Kalq, een fanatiek religieuze beweging die een socialistisch gelijkheidsideaal nastreeft.
 
Theologie.

Een buitenstaander vraagt zich  natuurlijk af, waarom het zo belangrijk is wat er 1400 jaar geleden is voorgevallen. Dat heeft te maken met verschil in visie op het leiderschap. Terwijl in de Sunni-Islam geen hiërarchie bestaat, beschouwen de Sjiieten de Imams als geestelijke leiders, zelfs als onfeilbaar. Zij worden dan ook als heiligen beschouwd, van wier graven een magische kracht uitgaat. Met name Hussein is voorwerp van bijzondere devotie. In dit verband wordt ook het lijden in het algemeen  positief gewaardeerd.  Hier dringt zich enige gelijkenis met het Roomse Christendom op.

Wat in de shi'itische Islam
opvalt is de heiligen-verering.  Die betreft in de eerste plaats de 11 Imams, wier graven bedevaartsoorden zijn.  Er is slechts één, de 8ste  Imam Reza, in Iran (Mashad) begraven.  Dit oord wordt jaarlijks door 16 miljoen pelgrims bezocht, die zich daarna 'Mashadi' mogen noemen, een bijna even grote eer als 'Hadji' (Mekka bedevaartganger). De tweede bedevaart plaats is het graf van Reza's zuser Fatima, bijgenaamd Masumeh (zondeloos), Fatima, de dochter van de Profeet en stammoeder van de Imams, neemt bij de Shiieten bijna een 'Maria-positie' in.  Ook de mausolea van zonen van Imams (Imamzadeh) worden dagelijks door gelovigen bezocht.     
Wat in de shi'itische Islam opvalt is de heiligen-verering.  Die betreft in de eerste plaats de 11 Imams, wier graven bedevaartsoorden zijn. Het heiligste is dat van Hussein, dat zich echter in Irak bevindt. Er is slechts één, de 8ste  Imam Reza, in Iran (Mashad) begraven.  Dit oord wordt jaarlijks door 16 miljoen pelgrims bezocht, die zich daarna 'Mashadi' mogen noemen, een bijna even grote eer als 'Hadji' (Mekka bedevaartganger). De tweede bedevaart plaats is het graf van Reza's zuser Fatima, bijgenaamd Masumeh (zondeloos), dat zich in Khom, het centrum van religieuze opleiding, bevindt.  Ook Fatima, de dochter van de Profeet en stammoeder van de Imams, neemt bij de Shiieten bijna een 'Maria-positie' in. Ook zonen van Imams (Imamzadeh) zijn op tal van plaatsen in prachtige mausolea begraven, en worden dagelijks door gelovigen bezocht.     

Een andere overeenkomst met het RK christendom is de waardering voor scholastiek en de (Aristotelische) logica.  Met behulp van bepaalde (cirkel-) redeneringen wordt het bestaan van God bewezen. Op dezelfde wijze wordt aangetoond, dat de mens leiding nodig heeft, die natuurlijk alleen door God aangestelde leiders  kunnen geven. Zolang de 12de Imam nog niet is teruggekeerd is dat de geestelijkheid.

Dat thema is door Khomeini (die ten onrechte wel ''Imam'  wordt genoemd) uitgewerkt in de theorie van 'Vilayat-e Faqih'. Volgens dit artikel komt het hoogste gezag toe aan een kenner van het islamitisch recht. Maar voor het bereiken van de hoogste functies, Ayatullah, is niet alleen kennis en opleiding, maar ook erkenning van het persoonlijke gezag door leken en geestelijken vereist. De huidige leider, Khamenei, heeft niet  dezelfde hoge positie als Khomeini.

In de eerste eeuwen van de Islam speelde de (Griekse) filosofie een rol. Bij de Shi'iten is zij steeds belangrijk gebleven. Ook Khomeini had een voorliefde voor filosofie, alsook voor de mystiek (Irfan).  Het begrip 'Irfan' of Gnosis wordt aanbevolen als een soort 'Spiritualiteit'. Het is een spirituele reis om dichter tot God en tot de Waarheid te komen.   Zij heeft twee boodschappen: Ten eerste een sociale en ethische , en ten tweede een voor het hart, zich om niets anders te bekommeren dan wat absoluut is.

Geloofsbeleving en ritueel.

Het rituele gebed is tot 3 maal per dag teruggebracht, en ook de  'Ezan' wordt in Iran maar zelden wordt gehoord, omdat Khomeini die  niet zo nodig vond.
De religieuze belasting (zakat en khom) wordt in Iran deels geïnd door de geestelijkheid, die ook zelf recht heeft op een deel. Zodoende is veel grootgrond- bezit in handen van de geestelijkheid gekomen, die daardoor ook een geduchte financieel-economische macht heeft.

Martelaarschap
. In de Shi'i-islam zeer veel waarde gehecht aan het martelaarschap. Hussein's dood wordt in de maand Muharram wordt herdacht. Predikers slagen erin, hun gehoor tot tranen te ontroeren, alsof het gisteren gebeurd is. Men treurt om al het lijden in de wereld. 'A cathartic experience', noemt een Engelse reisgids het. Tranen om Hussein vergoten worden  door God in het hiernamaals beloond. En 'lijden ter wille van hem' natuurlijk nog meer.

Voorts  worden flagellanten processies opgevoerd, waar de deelnemers zich tot bloedens toe verwonden, maar die worden de laatste tijd ontmoedigd. Ook passiespelen zijn zeer gewild. De acteur die de rol van moordenaar speelt verontschuldigt zich bij voorbaat bij de toeschouwers. Soms worden ook lotgevallen van medestanders van Hussein vertoond. Het Pahlavi- regime heeft deze 'middeleeuwse' uitingen ontmoedigd.  

De visie op Hussein's  sterven is uitgewerkt, als voorbeeld van overwinning via lijden en dood door overgave aan Gods wil. Enkele theologen zien hem ook als strijder tegen tirannie en onrecht. Hij was Shahit,  (geloofs)getuige, dat vertaald wordt met 'martelaar'. Zij stellen het begrip  'Djihad' geen oorlog is, maar een missie, geen wapen, maar een boodschap'. Zo moesten ook de jongens, die tegen Saddam's machinegeweren in liepen, worden gezien als martelaren.  Volgens Khomeini stierven zij als 'getuigen van het primaat van de Onzichtbare'. Het beeld van Hussein als strijder tegen tirannie en onrecht is van recente datum, en gebruikt als steun in de revolutie. Tevoren was hij vooral het toonbeeld van geduld en lijdzaamheid.

De persoon van Khomeini

Het charisma dat van deze man uitging kunnen wij  ons moeilijk voorstellen. Maar zo is  het misschien met alle charismatische leiders die niet de onze zijn. Zijn strenge, humorloze gezicht op de talloze portretten kijkt je nooit recht aan. Toch is zijn populariteit onloochenbaar. Hij predikte een fanatiek mengsel van nationalisme en religieus fundamentalisme, en joeg tienduizenden jongens de dood in, maar dat heeft zijn imago niet aangetast.

 Hoewel Khomeini  eenheid van religie en politiek voorstond, heeft hij zich toch van het 'vuile handenwerk' van de macht weten te distantiëren. Hij had niets van de volksmenner, leefde ascetisch benadrukte meermaals dat zijn inzicht ook wel kon veranderen. Na zijn dood  liet hij  een onduidelijke geestelijke erfenis achter.  De 'renaissance'  van het Shi'isme die we in het grootste Shia-land  zien heeft  Iraans-nationalistische en sociale aspecten. Politieke, economische en sociale factoren hebben de ontwikkeling van deze godsdienstige stroming altijd al bepaald..

Soorten Shi'itische Islam.

Behalve de boven besproken grootste groep van zg  'twaalver-Shi'iten' die vooral in Iran, Azerbeidjan, Zuid-Irak, Afganistan en India wonen, zijn er een aantal eerder ontstane afsplitsingen:

De Isma'ilieten
volgen de 'lijn' van de 6de Imam. De huidige leider, Kariem Agha Khan de 4de, heeft als 49de Imam onfeilbaar gezag.  Hij woont in Bombay en zorgt goed voor zijn 20 miljoen volgelingen. Hij speelt een rol in de internationale society en diplomatie en zet zich in voor onderwijs en gezondheidszorg.

De Alewieten
in Syrie  houden hun heterodoxe ideeën graag voor zich (Takkiye).  Zij zijn belangrijk omdat de dictatoren al-Asad tot hen behoren.
   
De Turkse Aleviten moeten hier niet mee verward worden. Zij ondergingen Shamanistische, Zoroastrische en wellicht Christelijke invloeden. Zij hebben geen hodja's maar voorgangers, geen moskeen maar 'gemeenschaps huizen', drinken wijn en geven aan de vrouwen een belangrijke plaats in de gemeente. De dogmatiek is niet zo belangrijk, maar wel de ethiek die wordt samengevat in het centrale gebod 'El, Bel, Dil', dwz dat men zijn hand, lendenen (seksualiteit) en tong in bedwang moet houden. Zij worden door de meeste Sunni's niet als echte Moslims beschouwd, maar vinden zichzelf juist de voortzetting van de oorspronkelijke Islam, d.i. de 'twee-eenheid van Mohammed en Ali' . Hun aantal  wordt op 15 miljoen geschat. Zij steunen in de politiek vaak de seculiere en socialistische partijen.
        Nov 2002


 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu