Ras, cultuur, discriminatie - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Ras, cultuur, discriminatie

Maatschappij
   Het Maart 2015 nummer van 'Foreign Affairs' had als hoofd thema: 'The trouble with Race'. In 6 doorwrochte essays namen deskundigen de wereldwijde 'troubles' onder de loep. Enkele essentiële punten:
Harris en Lieberman onderzochten de enorme kloof, die er is tussen de Amerikaanse vrijheid- en gelijkheid idealen en de werkelijkheid: Enerzijds zijn, dank zij de civil rights beweging, de rassen wetten en expliciete discriminatie verdwenen. Anderzijds is het inkomen van de blanken 13 maal zo hoog als van zwarte Amerikanen, terwijl die laatsten 6 keer meer kans lopen om in de gevangenis te komen.
De grote meerderheid van de blanken meent, dat die ongelijkheid niet meer het gevolg is van discriminatie, maar van eigen onvermogen: dommer, luier, gewelddadiger enz. Zij zien de ongunstige sociale status van de zwarten als een bevestiging van die visie, die de auteurs 'lasser-faire racisme' noemen. . Rechtse politici zien 'pathologische culturele trekken' in de zwarte gemeenschap. Paul Ryan (Republikein): 'De cultuur in onze steden van niet werkende mannen, generaties die zelfs niet denken aan werken of trachten de waarde van werkcultuur te leren kennen'. Volgens die logica werken ook alle sociale maatregelen averechts: zij versterken alleen de afhankelijkheid en isolatie. . . Racisme in de US is subtiel en verborgen, maar niet minder sterk. Dat lijkt moeilijk te verklaren, omdat men geneigd is de focus te richten op individuen en niet op instituties, waardoor de overweldigende invloed van historische erfenissen niet wordt erkend. Maatschappelijke, sociale en economische instellingen lijken van buiten 'ras-neutraal' en trekken minder aandacht dan individueel racisme, maar dragen bij tot bevestiging van de situatie.
Het belangrijkste 'instituut' waar rassen ongelijkheid bestaat is de Rechterlijke macht. Een van elke drie Amerikaanse zwarten zal eens in zijn leven achter de tralies belanden. Dit verschil ontstond als reactie op de rassenonlusten in de 60er jaren, en was deels een bewuste strategie van blanke 'law-and-order' politici om de zwarte vooruitgang te remmen. Nixon introduceerde wetten die jongeren gelijk stelden met volwassenen, langere gevangenisstraffen en de politie perverse prikkels gaf door het aantal . Maar behalve in het strafrecht zijn overal in de maatschappij 'verborgen krachten' werkzaam ten nadele van arme minderheden. De schrijvers citeren tal van locale belastingen, verzekeringsmethoden, apolitieke marktstrategieën die op indirecte wijze de ongelijkheid in stand houden. . Tenslotte is ook het onderwijs lang na de officiële integratie nog minstens zo gesegregeerd als in 1960.
De de-industrialisatie heeft ook wel de blanke lage- en middenklasse getroffen, maar die beschikten toch over betere netwerken en familie steun. De hypotheek procedures stelde leners van lage klasse buiten verhouding bloot aan riskante 'subprime' leningen die tot de crisis van 2008 leidden.
De auteurs concluderen dat er geen 'quick fixes' zijn. Zoals Obama n.a.v de Ferguson protesten zei: Het is een systeem- probleem, niet vatbaar voor 'eendimensionale' oplossingen. De schrijvers geven enkele methoden (zoals 'stress testing') voor verbetering aan. Maar het zal een uitdaging blijven aan de komende generaties.
Kwame Appiah geeft een overzicht van de geschiedenis van het begrip 'ras'. In de 19de eeuw ontstond algemeen de overtuiging dat rassen biologisch bepaald zijn en dat dit wetenschappelijk was aan te tonen. Er waren uitzonderingen, zoals Darwin, die betoogde dat volgens de evolutie de mensheid uit één stam is ontstaan en de verschillen door de omgeving waren veroorzaakt. De Crevecoeur geloofde dat alle rassen in de Nieuwe Wereld tot een konden worden samengesmolten, zodat 'de natie het ras maakt, en niet het ras de natie'. Maar sinds de opkomst van het nationalisme claimden naties elk een eigen ras: De Duitsers de Germanen, de Engelsen het Angelsaksische en Keltische ras, de Fransen het Gallische. Calhoun sprak van 'het Franse ras van Zuid Canada'. Uiteraard waren 'wij' altijd een beetje beter dan 'zij'.
De nieuwe wetenschap 'antropologie' (Franz Boas) stelde dat verschillen in ras niet biologisch zijn, maar cultureel. Het biologisch concept van ras leidde tot absurditeiten: Ondanks blanke huid en blauwe ogen kon iemand 'zwart' zijn. Appiah onderschrijft ook dat raciale categorieën sociale constructies zijn en geen aangeboren kenmerken.
Kenan Malik analyseerde uitvoerig de Europese ontwikkelingen. Dertig jaar geleden zag men multiculturalisme als de oplossing van sociale problemen. Nu zien Merkel en Cameron het als de oorzaak er van. Tevens kwamen overal rechtse partijen op, culminerend in de massamoord van Breivik. . Landen volgden verschillende politiek: Engeland gaf etnische groepen gelijke status, Duitsland stimuleerde immigranten een eigen cultuur te behouden en Frankrijk verwierp multiculturalisme en wilde assimilatie. Maar het resultaat was overal hetzelfde: gefragmenteerde maatschappij, vervreemde minderheden, rancuneuze burgers.
In de Victoriaanse tijd was het verschil tussen de 'bezitters' en de arbeiders immens, veel groter dan nu tussen een blanke en iemand uit Bangladesh. De huidige vreemdelingen angst is niet nieuw: In 1905 was de 'Alien Act'(verdedigd door Lord Balfour!) bedoeld om de toevloed van Europese Joden te remmen.
Tegenwoordig zijn instellingen die mensen van verschillende achtergrond samen brachten, zoals vakverenigingen en kerken, vrijwel uit het publieke leven verdwenen. In plaats daarvan ziet men solidariteit in termen van etniciteit, cultuur en geloof.
Latijns Amerika.(Debora Yashar) Sinds 1980 zijn hier, dank zij etnische bewegingen, geweldige hervormingen doorgevoerd, die 50 jaar geleden nog ondenkbaar waren . Inheemse bevolkings- groepen hebben beter onderwijs gekregen en zijn actief betrokken bij de nationale politiek. In Boliva is de 'inheemse' Morales sinds 2006 president en in Peru Humala sinds 2011.
Maar in tegenstelling tot inheemsen bleven zij van Afrikaanse afkomst lange tijd gemarginaliseerd. Ondanks positieve ontwikkelingen zijn raciale en etnische ongelijkheid sterk aanwezig, maar hebben niet tot diepe tegenstellingen geleid, zoals in andere streken van de wereld.
Zuid Afrika (J. Gibson) Dit land stond model voor de meest extreme discriminatie. Maar de auteur merkt op, dat de geweldloze overgang van een racistische autoritaire staat naar een multiraciale democratie een van de verbazingwekkendste politieke ontwikkelingen van de 20ste eeuw is. . Het land is een van de meest heterogene landen ter wereld. De democratie en de economische welvaart hebben de sociale en economische ongelijkheid niet kunnen verminderen. . . Er zijn in Zuid Afrika 4 raciale categorieën: De oorspronkelijke zwarte bewoners zijn met 80 % de grootste, maar zijn onderling niet homogeen. . De Europese blanke bewoners vormen 9 %. Ook zij zijn sterk verdeeld door taal en geschiedenis, maar de apartheid maakte geen onderscheid. Een even grote derde groep vormen de 'kleurlingen' (coloured), een zeer diverse groep, ontstaan uit intiem contact van Europeanen, zwarten en Aziatische slaven, vooral uit Indonesië. Zij spreken meest Afrikaans, waren tweede klas burgers maar hadden meer politieke rechten dan ze zwarten. Tenslotte is 3 % 'Indisch' of 'Aziatisch', afkomstig uit verschillende delen van het Indische continent. Zij hadden onder apartheid dezelfde status als kleurlingen.
Enquête onder deze groepen toonde veel wederzijds wantrouwen, vooral van de Zwarten. Terwijl 70 % van de blanken zei regelmatig contact met andere rassen te hebben, was dat maar bij 25 % zwarten het geval. Maar op de vraag naar 'socializing' was het verschil minder groot: 60 % van de zwarten en 45 % van de blanken had nooit sociaal contact met andere groepen. M.a.w.: Ras en sociale klasse vallen verregaand samen.
De auteur concludeert, dat in Zuid Afrika, net als in andere multiraciale landen in de wereld, wederzijdse vijandigheid nooit geheel zal verdwijnen. Maar er zijn positieve signalen. De 'verzoeningbarometer' toonde minder rasvooroordelen, vooral onder blanken. Ook de opkomst van een zwarte middenklasse brengt de groepen dichter bij elkaar. Er is een verschuiving van politieke scheiding gebaseerd op ras naar een gebaseerd op klasse. Voor Zuid Afrika betekent dit versterking van de democratie (!).
Tenslotte bespreken Brown en Langer de vraag of 'Affirmative Action' (A.A.) nuttig is. Dwz: actieve pogingen, de positie van achtergestelde groepen (vrouwen, zwarten etc) te verbeteren. Hiermee zijn tegenstrijdige ervaringen opgedaan. Zij zouden soms etnische verschillen versterken in plaats van verminderen.. In sommige landen werden zulke maatregelen door politieke elites misbruikt voor hun eigen voordeel. . . In Maleisië heeft de 'Nieuwe Economische Politiek' van de regering de ongelijke kansen van verschillende bevolkingsgroepen duidelijk verminderd . . In Zuid Afrika en India zijn minder positieve resultaten met zulke . maatregelen opgedaan. In de USA bleek dat pogingen om contact tussen groepen te bevorderen niet werkten omdat die voortgingen zichzelf te isoleren. Economisch en sociaal zijn affirmative actions soms nuttig gebleken, maar politiek waren zij bijna steeds schadelijk. De auteurs concluderen dat dit soort maatregelen het best werken als zij gericht zijn op arme groepen. zij moeten ook niet telang worden voortgezet. Bij beter gesitueerden versterken zij het collectieve etnische bewustzijn. Politici willen graag 'scoren', maar zouden zich bescheidener en pragmatischer moeten opstellen. . - -------------------------------------
Commentaar Evert.
Op het eerste gezicht lijkt het bestaan van 'rassen' niet te ontkennen : Sommige groepen mensen onderscheiden zich door uiterlijke kenmerken, zoals huidskleur van anderen. Maar daarbuiten wordt het al moeilijker: Er is in de loop der historie zoveel vermenging geweest. Twee voorbeelden: - De Koerden: Dit volk woonde lang geïsoleerd en wordt geacht duidelijke kenmerken te hebben. Maar Martin ven Bruinessen, kenner van de Koerden bij uitstek, ontkent ten stelligste dat de meesten als zodanig te herkennen zijn. - De Joden: Ook daar bestaan onmiskenbare 'types'. Maar Shlomo Sand, onderzoeker te Tel Aviv kwam na gedegen onderzoek tot de (voor velen onwelkome) conclusie, dat het een mythe is. Wat de Joden kenmerkt en bijeen houdt is de godsdienst en cultuur. Dit bevestigt de conclusie van boven besproken auteurs, dat de aan 'ras' toegeschreven kenmerken vooral sociale constructies zijn en bepaald door een gemeenschappelijke cultuur.
Een volgende vraag is, of een ras behalve lichamelijke, ook geestelijke kenmerken heeft. Ook dat lijkt op het eerste gezicht niet onmogelijk: Kijk eens naar al die Afrikaanse landen. Zouden negers 'van nature' niet wat dommer, gewelddadiger enz kunnen zijn? Bovengenoemde essays voeren sterke argumenten aan tegen die opvatting. Belangrijk is ook de constatering, dat een ongunstige sociale status van bevolkingsgroepen door de beter gesitueerden als een bevestiging wordt gezien van hun visie, dat zij zelf door geboorte (adel) of levenshouding (hard werkend, ondernemend) hun bevoorrechte status ook verdiend hebben, terwijl de steuntrekkers 'labbekakken' zijn (citaat voorzitter werkgevers organisatie!).
Toch kan niet worden uitgesloten, dat er aangeboren verschillen zijn. Een (hier niet besproken) bevolkingsgroep die lange tijd gediscrimineerd is, zijn de vrouwen. Ook de aan hun toegeschreven mindere geschiktheid voor bepaalde taken blijkt op vooroordeel te berusten. Maar weinigen zullen toch ontkennen, dat er (gelukkig maar) evidente verschillen tussen man en vrouw zijn. Het probleem bij de wetenschap die zich hiermee bezig houdt is, dat zij niet de beschikking heeft over die ultieme methode: het experiment.
Tenslotte de vraag, kan het begrip 'racisme' (dat zoveel onnoemelijk leed heeft gebracht) door maatschappelijke vooruitgang worden uitgebannen? De auteurs geven geen expliciet antwoord, maar het lijkt toch, dat ondanks de schijnbare verbeteringen, dit niet het geval zal zijn. Want zoals N Coates (Between the world and me) opmerkt is racisme geen kwaad dat te bestrijden valt. Het zit in de genen van de samenleving. Of, om het met de woorden van de Heidelbergse catechismus te zeggen: De mens is van nature geneigd tot alle kwaad. Ieder wil het toch graag iets beter hebben dan de ander. Het 'wij-zij-denken' steekt altijd weer de kop op, vooral als er maatschappelijke problemen en gevaren dreigen.

 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu