Het Hitlers chrarisma - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Het Hitlers chrarisma

Geschiedenis


Hitler.
(Dat een man zo ver kon gaan om zijn ambities te realiseren en dat hij daarbij miljoenen gewillige helpers vond is een fenomeen waarover de wereld zich eeuwenlang het hoofd zal breken (K Heiden) .
Inleiding.
Wat bepaalt de loop van 'de geschiedenis' ? Van het antwoord op die vraag hangt af, of en wat wij er van kunnen leren, zodat kan worden voorkomen dat 'de geschiedenis zich zal herhalen'. In het verleden werd vaak de nadruk gelegd op 'grote mannen' (vrouwen hadden op zijn best een bijrol: 'als de neus van Cleopatra één cm korter was geweest…'). Dat was de visie van Carlyle in zijn boek: ‘On heroes, hero-worship and the heroic in history’(1841). In die romantische opvatting is de geschiedenis een strijd tussen goed en kwaad, waarbij door God geleide Grote Leiders –dus helden – de mensheid de juiste weg wezen. Weinig historici schrijven meer aan God een beslissende rol toe, evenmin als aan de Duivel. Maar het onvoorstelbare kwaad, dat Nazi-Duitsland in slechts 11 jaar (!) van haar bestaan teweegbracht, zou je aan dat laatste bijna doen twijfelen. . Inmiddels is wel duidelijk, dat tal van 'factoren' het wereldgebeuren beïnvloeden. Maar op de vraag, hoe het Nazisme het 'Volk van Dichters en Denkers' zo in zijn greep kon krijgen, heb ik nog geen bevredigend antwoord gevonden. Hoewel de uitzonderlijke economische crisis waarin het Duitse volk verkeerde de voornaamste oorzaak van Hitlers succes was, is het de vraag of, als hij er niet geweest was, een ander op die wijze het nazisme had laten zegevieren.
. Het boek van L. Rees: 'Het charisma van Hitler' maakt duidelijk hoe belangrijk deze ene man was voor de opkomst, de successen en tenslotte de ondergang van het 'Derde Rijk'. Bijzonder van dit boek is, dat Rees gebruik kon maken van getuigenissen van mensen die hem van nabij hadden meegemaakt. . Charisma. . Rees begint met de vraag, wat 'charisma' precies is. Het is een 'waardevrije' eigenschap, die zowel goede als slechte mensen kunnen bezitten. Volgens Max Weber is een 'charismatisch leider' een quasireligieuze figuur met een sterk gevoel voor 'roeping'. Zijn volgelingen verwachten van hem méér dan van een gewoon politicus, zij zoeken bijna spirituele doelen als verlossing en redding. Zuiver charisma kent geen andere legitimatie dan persoonlijk kracht, dwz een die voortdurend bewezen wordt'. Maar niet iedereen is gevoelig voor charisma. Iemand wordt charismatisch gevonden als hij tegemoet komt aan behoeften die men heeft. Charisma ontstaat tijdens interactie tussen verschillende individuen.
Hitler werd in 1889 in Oostenrijk geboren. Tot zijn 30ste was er weinig wat hem bijzonder leek te maken, behalve (vlg een tijdgenoot) zijn vermogen tot haten. WO-1, waar hij zich leger als vrijwilliger in het Duitse leger aanmeldde, was beslissend: De frontsoldaten hadden niet door, hoe slecht Duitsland er voor stond en voelden zich verraden door de plotselinge capitulatie. Hitler werd overtuigd dat het land een 'verlosser' nodig had. Toen hij in kringen van de ontevreden, rechtse activisten een bevlogen redenaar bleek, kreeg hij de overtuiging dat hij die Verlosser was en werd leider van de Nazi partij NSDAP. . In 1923 bezetten de Fransen het Ruhrgebied (vaak met 'zwarte' soldaten) omdat Duitsland de onmogelijk hoge 'boetes' die het bij de vrede van Versailles had gekregen, niet kon betalen. Tegelijk was er de 'hyperinflatie', waardoor een postzegel tot 1 Miljard mark kostte. Geïnspireerd door Mussolini ondernam Hitler de 'Bierhallenputsch. Die mislukte en hij kwam in de gevangenis, maar werd spoedig weer vrij gelaten.
Een charismatisch leider moet een coherente toekomstvisie bieden. Die gaf hij in 'Mein Kampf: Het getuigt van immense ambitie en eigenwaan. Ondanks de chaotische stijl is de boodschap helder: Het leven van volken is een keiharde strijd, wie niet vechten wil, verdient het leven niet. Het individu ontleent zijn betekenis door de groep, het ras waartoe hij behoort. Opmerkelijk is, dat elk beroep op het christendom ontbreekt. . . Twee directe doelen worden genoemd: Vervolging van de Joden en kolonisatie van het Westelijk deel van Rusland. Die leken op dat moment weinig realistisch, en velen, vooral intellectuelen, vonden het boek onleesbaar en namen het niet serieus.
In de volgende jaren wist Hitler zich op professionele wijze te profileren, daarbij geholpen door de latere propaganda minister Göbbels. Voor hij een toespraak hield, liet hij zijn gehoor lang wachten, waarna hij als een verlosser opkwam. Zijn persoonlijke invloed was, blijkens tal ven getuigenissen, enorm. Tot het laatste toe werkte zijn techniek hypnotiserend: iemand langer in de ogen te staren dan gebruikelijk en vervolgens een gevoel van stilte te creëren. De massale vertoningen op het Parteigelände in Neurenberg en de film: 'Triumpf des Willens' van de geniale regisseuse Rifenstahl droegen niet weinig bij aan de mythevorming over zijn persoon. . Hitler verafschuwde het debat. Hij deed geen enkele poging, zijn boodschap te nuanceren, integendeel: Trots verklaarde hij, dat de nazi's onverdraagzaam waren. Het was een extreme vorm van wij-zij-denken. In 1932 werd Hitler Rijkskanselier met medewerking van von Papen, die meende dat hij door de Duitse elite wel onder controle kon worden gehouden. Op 5 Maart 1933 kreeg de NSDAP, ondanks een geweldige campagne waarin het gevaar van het communisme werd benadrukt, toch slechts 44% van de stemmen. Maar in het parlement steunde de Katholieke Zentrumpartei het aannemen van de 'machtigingswet' die hem dictatoriale volmachten gaf. Dit was een keerpunt:
Binnen 4 maanden waren alle politieke partijen (behalve de NSDAP) verdwenen en begon de 'Judenboykot'. Buitenlandse kritiek werd het bewijs van een 'wereldwijde Joodse samenzwering' gezien. Maar omdat Hitler begreep, dat de meerderheid nog niet zijn twee 'visionaire doelen (Uitroeiing van de Joden en het stichten van een nationaal-socialistisch rijk in Oost Europa) steunde, sprak hij hier nog niet over.
In 1934 werd besloten, dat de adelaar met het hakenkruis op alle leger-uniformen zou komen: een grote symbolische stap naar politisering van de Reichswehr, die voortaan 'Wehrmacht' zou heten. Op een bijeenkomst van de legerleiding stelde hij, dat om 'Lebensraum' te krijgen, eerst een snelle beslissende aanval in het Westen nodig was, waarna het Oosten moest worden aangevallen. Maar tevens wees hij het voorstel van Röhm, de leider van de SA knokploegen af om de SA de leiding van het leger te geven. Kort daarna liet hij de leiders van de SA in één nacht vermoorden. De SA waren fanatieke en uiterst wrede nazi's, maar zij bedreigden Hitlers macht en zouden door het leger niet geaccepteerd zijn. Hitler kon zich zo profileren als fatsoensrakker (Röhm en anderen waren homo's) en zich distantiëren van de SA excessen die hem tevoren hadden geholpen. (E:Wel bleef het Horst Wessel lied ('SA marschiert, mit ruhig festen Schritt) populair).
In zijn redevoeringen had hij het weinig over beleid, veel over 'Schicksal' en Voorzienigheid, maar hij vermeed concrete beloftes . Hoe kunnen we toch zijn succes te verklaren?
De belangrijkste voorwaarde voor Hitlers charisma was zijn vermogen aansluiting te vinden bij verlangens en hoop van miljoenen Duitsers. Hij was niet alleen een briljant redenaar, maar ook een uitgekookte strateeg. Hij maakte met Duitse grondigheid gebruik van moderne massa-psychologische middelen, geholpen door een staf van 'voorlichters' onder leiding van Göbbels. De kinderen werd geleerd, dat Hitler door God gezonden was zodat hij steeds meer een pseudoreligieuze rol vervulde. Tegen verschillende bevolkingsgroepen deed hij verschillende, tegenstrijdige uitspraken.
Toen Hitler zijn macht eenmaal gevestigd had, wist hij tijdens heilloze oorlogen zijn prestige nog te versterken en meer dan 90% van de bevolking achter zich te krijgen. Door zijn ongebreidelde ambities en oratorische gaven wist hij een sfeer te scheppen van ongekende opwinding over de mogelijkheid 'geschiedenis te schrijven'. (Evert: De meeste van zijn acties hadden ongetwijfeld de steun van de Duitse bevolking: In 1935 werd het Saargebied na een referendum (weer) bij Duitsland gevoegd. In 1936 werd het Rijnland door Duitse troepen 'bezet' (Dit was in 'Versailles' verboden). In Maart1938 werd Oostenrijk, waar de Nazi-partij een grote invloed had en de dictatoriale president Schussnig vermoord had) geannexeerd (Anschluss). In datzelfde jaarbezette hij 'Sudetenland' nadat Chamberlain de Engelse garanties voor zijn bondgenoot Tsjechoslowakije had opgezegd. Dit overwegend door Duitsers bewoonde grensgebied was niet alleen veel industrie gevestigd, maar ook de Tsjechische verdedigingslinie. Het kostte hem dus geen moeite heel Tsjechoslowakije in Maart 1939 als 'protectoraat' in te lijven). . Na met de Sovjet Unie een 'non-agressiepact' (waar in een geheim protocol Rusland de helft van Polen werd beloofd!) te hebben gesloten, viel hij in Sept 1939 Polen binnen. Deze en de volgende acties werden door de generaals en de meeste Duitsers niet als een ideologische oorlog gezien, maar als een herstel van het onrecht van 'Versailles'. Toch begonnen hier al de massamoorden op Polen en Joden, en niet alleen door de SS maar ook door het leger. Voor het eind van het jaar waren 50.000 Polen geëxecuteerd. . Von Brauchitsch, die door Hitler wegens zijn inschikkelijkheid tot opperbevelhebber was benoemd, waarschuwde in een dagorder dat het 'sommige officieren ontbreekt aan een innerlijke gedragscode'.
Na de inval in Polen verklaarden Engeland en Frankrijk de oorlog. Maar de Duitse (evenals de Franse) generaals meenden dat een succesvolle invasie in Frankrijk wegens de krachtsverhouding op dat moment niet mogelijk was. Zij kregen van Hitler opnieuw te horen, dat hij alleen wist wat goed voor Duitsland was, en dat de generaals de taak hadden dat uit te voeren. Dit charismatische optreden was dodelijk voor het zelfvertrouwen van ieder die het niet met hem eens was: Men was gedwongen te reageren op zijn opvatting, zonder bij de besluitvorming te zijn betrokken. . Hitler was bijna verslaafd aan het nemen van risico's en overtuigd van het belang van het verrassingselement. Zijn 'militaire genialiteit' bleek aanvankelijk toen hij tegen de zin van de generaals een onconventioneel aanvalsplan tegen Frankrijk doorzette, dat een ongekend succes werd. Zijn methode was om enerzijds geen tijd te besteden aan zorgvuldige analyse maar te vertrouwen op zijn 'intuïtie', anderzijds om zeer veel initiatief aan de commandanten in het veld over te laten.
Niets versterkt charisma zo veel als succes. Toen Hitler na Frankrijks capitulatie Berlijn binnenreed, grensden de taferelen daar aan hysterie. Tevoren had hij tegen Albert Speer verklaard, dat hij besloten had Parijs niet te 'vernietigen' omdat de stad binnenkort vergeleken met Berlijn 'niet meer dan een schaduw' zou zijn (!). Dit laat zien, dat Hitler zwolg in de immensheid van zijn persoonlijke macht. Zijn geloof in zichzelf was mateloos. Tegen zijn bevelhebbers verklaarde hij dat, aangezien de positie van Groot Brittannië hopeloos was, 'de oorlog door ons gewonnen is'. Maar juist de eigenschappen die hem zo succesvol maakten zouden ook tot zijn val voeren.
De duidelijkste aanwijzig was het besluit om, voor velen onverwacht, op 22 Juni 1941 de Sovjet Unie binnen te vallen. De enige reden voor deze fatale beslissing was, dat Hitler het wilde. Het zou een vernietigingsoorlog zijn, want de Russen waren minderwaardige mensen. Tevoren had hij al tegen hoge functionarissen verklaard, dat Duitsland voedsel uit Rusland nodig had en dat, als wij dat aan het land onttrekken, miljoenen zullen sterven. Dit 'hongerdocument' heeft door de verschrikkingen van de Holocaust weinig aandacht van historici gekregen. Toch kwam dit plan, in tegenstelling tot de Holocaust waar slechts in eufemistische termen over werd gesproken, expliciet ter sprake in de instructies van de Duitse bezettingstroepen. Het boek maakt opnieuw duidelijk, dat niet alleen de SS, maar de hele 'Wehrmacht' deelnam aan de onvoorstelbare misdaden tegen zowel Joden als Russen. Zo werden 3 miljoen Russische krijgsgevangenen gedood, de meeste door uithongering. (ik heb dit ook van een Duitse soldaat gehoord, Evert). In 1942 kwamen 100.000 burgers in Charkov door uithongering om.
In 1941 begon ook het doden van zwaar gehandicapten, maar Hitler wilde zijn naam daar zo weinig mogelijk mee in verband brengen. Toen de bisschop van Münster, von Galen, van de kansel protesteerde tegen het vernietigen van 'Lebenunwertes Leben', leek het of er een protestbeweging op gang kwam. Maar de meeste critici verklaarden dat zij volledig achter Hitler stonden, maar dat dit soort maatregelen (evenals het verwijderen van kruisbeelden uit scholen) het werk van zijn ondergeschikten was!
Ondanks aanvankelijk succes was begin 1942 al duidelijk, dat de oorlog niet kon worden gewonnen. Maar 'de Führer zegt: we moeten overwinnen, want we hebben zoveel op onze kerfstok dat anders ons hele volk vernietigd zal worden'. Militairen zagen het niet meer zitten: Generaal Uden pleegde zelfmoord, de succesvolle 'Panzergeneral' Guderian werd ontslagen. Toch bereikte het 6de leger het verafgelegen Stalingrad, maar werd in November 1942 door het Rode Leger omsingeld. Hoewel Hitler wilde dat de commandant, generaal Paulus zelfmoord zou plegen, gaf hij zich met de in Februari 1943 met de rest van zijn troepen over.
De schande van Stalingrad leidde tot de ondergang van het geloof in Hitlers charisma. Maar toch hield hij het nog 2 jaar uit! Dit was enerzijds het gevolg van toegenomen terreur en dreigementen. Zijn motto was: 'Wij moeten vernietigen anders worden wij zelf vernietigd'. De gruwelijke, misdadige Engelse bombardementen, waar een 'vuurstorm' werd opgewekt waarin tienduizenden vrouwen en kinderen in één acht omkwamen, hebben het verzet van het volk eerder versterkt dan (zoals de bedoeling was) gebroken. Maar ook Hitlers aantrekkingskracht was niet verdwenen. Een officier beschreef dat: 'Deze man had een onbeschrijflijk, demonisch effect op mensen, waartegen slechts zeer weinigen zich konden verzetten'. Er was groot ongenoegen bij de legerleiding, en Rees beschrijft verschillende complotten tegen hem. Maar het blijkt, dat Hitlers fysieke aanwezigheid voldoende was om een samenzwering te doen mislukken. Ook speelde de angst voor de 'beesten uit de Aziatisch steppen' een rol om te blijven vechten. De Russen hebben zoals bekend, op enorme schaal verkracht, van hogerhand aangemoedigd om 'dat Herrenvolk' te vernederen.
Op 29 April dicteerde Hitler zijn 'politiek testament', waarin hij opmerkelijk consistent was. Het druipt van haat tegen de Joden en draagt de natie op, daar genadeloos tegen te strijden. Maar geen twijfel over de rampen die hij had veroorzaakt: 'Al mijn daden werden uitsluitend gedreven door liefde voor en trouw aan mijn volk'. ________________________
Beschouwing Evert
Het boek van Rees maakt duidelijk, dat Hitler zijn satanische ideeën nooit verborgen heeft gehouden, al was hij wel voorzichtig tegen wie hij ze uitsprak. Hij heeft het 'nazisme' niet zelf bedacht, maar het wel in al zijn consequenties doorgevoerd. Hij was ideologisch gedreven, maar de meeste Duitsers waren economisch en nationalistisch gemotiveerd. Zijn persoonlijke 'verdienste' waren zijn militaire beslissingen, die aanvankelijk ongelooflijk succes hadden, maar tenslotte ook tot de ondergang leidden. Zijn fanatieke Jodenhaat heeft de oorlogs-inspanning eerder ondergraven. Maar toch kan m.i. de persoon van Hitler niet de enige verklaring zijn van Duitslands zwarte periode.
Wat is het 'nationaalsocialisme' precies? Tijdens de Duitse bezetting trachtte ik daarachter te komen door het boek: 'Der Mythus des 20ste Jahrthunderts' van de Nazi- 'ideoloog' Alfred Roosenberg te lezen. Het was, net als Hitlers geschriften, een onsamenhangend geheel van kreten. Ik citeer: 'Het antwoord op alle vragen en problemen is 'de wil'. Die is niet ondergeschikt aan enige vorm van moraal'. Hij vaart uit niet alleen tegen het Jodendom, maar ook tegen het christendom en strijdt ook tegen 'ontaarde kunst'. Wat opvalt is, dat 'het christendom' geen enkele weerstand bood, niet tegen gewelddadige uitspraken maar ook niet tegen de Jodenhaat. Bisschop von Galen protesteerde alleen tegen zijn euthanasie maatregelen. De onprettige conclusie lijkt, dat 'godsdienst' voor de grote massa in de praktijk niet een moreel richtsnoer is, maar meer een 'ergens bij horen'.
Nazisme wordt als een vorm van fascisme gezien, maar er zijn belangrijke verschillen. 'Fascisme' is een politieke stroming, die een autocratische, nationalistische staat nastreeft. Het werd gemunt in Italië tijdens het bewind van Mussolini en refereert aan de 'fasces' het gezagssymbool van de oude Romeinen. Het is fundamenteel tegen klassenstrijd (dus socialisme en communisme) en wil een 'corporatieve' staat, waarin directies en arbeiders in een bedrijf samenwerken. Het Duitse nazisme was anders door de fanatieke Jodenhaat, die in de andere fascistische regiemes minder of niet aanwezig was. Vaak wordt vergeten, dat in Europa tijdens het 'interbellum' nog 8 landen een fascistische regering hadden: Italië, Oostenrijk, Spanje, Portugal, Hongarije, Polen , Roemenie en Griekenland Behalve de laatste 2 hadden zij allen een hartelijke band met de RK kerk, terwijl twee in de oorlog gestichte Duitse vazalstaten, Kroatie en Slowakije (onder de priester Tiso!) ook door het Vaticaan werden gesteund.
De socioloog van Doorn vroeg zich in zijn boek: 'Duits socialisme'af, waarom de Duitse sociaal democraten, die in 1930 nog anderhalf maal zoveel stemmen kregen als de nazi's. zo hebben gefaald. Het programma van de NSDAP had nl wel degelijk sociaal revolutionaire kanten. Het nazisme bracht ook een sociale revolutie: De kleine man werd opeens grote man, en met organisaties als 'Kraft durch Freude' en 'Winterhilfe' liep het regiem voorop in de algemene emancipatie en socialisatie trend. Met doorbreking van traditionele gezagsstructuren (afkomst is niet van belang, het gaat om prestatie) ontstond in enkele jaren complete werkgelegenheid. Volgens van Doorn (en S Haffner) was er ook geen sprake van voortzetting van het 'Pruisische' verleden. 'Zonder deze reële voordelen zal Hitlers succes altijd een raadsel blijven', concludeert van Doorn. Tenslotte relativeert hij de rol van staats-terreur: Vóór de oorlog had de Gestapo 8000 medewerkers, 1% van de latere Stasi!. 
 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu