Geschiedenis Iran - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Geschiedenis Iran

Geschiedenis

Het ontstaan van Iran is zowel verbonden met de centraal- Aziatische bergvolken en nomaden, als met Mesopotamie.  
Al  3000 jaar v.Chr. ontstonden in het 'tweestromenland'  het Akkadische en Soemerische rijk met een hoog ontwikkelde beschaving. Vanaf  2000 v.Chr. kwamen er drie nieuwe rijken tot bloei:  Het rijk der Elamieten in het ZO, dat van de Assyriers in het N. en dat van de Chaldeeën of Babyloniers in het Zuiden.  Die bestreden elkaar met wisselend succes, wat een overzichtelijke geschiedschrijving moeilijk maakt.  

   Het Elamitische rijk strekte zich tot over de Zagrosbergen (het huidige Iran) uit, en had zijn hoofdstad in Susa, dat in het Oostelijk deel van de laagvlakte ligt.  Niet ver vandaar bevindt zich de best gepreserveerde Zikkurat van dit gebied, de in 1250 voor Chr. gebouwde  toren van Zaqa Zanbil (door Westerse geologen op zoek naar olie herontdekt).
Nadat de Elamieten eerst Babylon hadden geplunderd en enkele monumenten naar Susa gevoerd, waar zij later zijn teruggevonden, maakte de Babylonische vorst Assurbanipal in 639 voor Chr. een einde aan het rijk van Elam.                  

 Inmiddels had zich in het bergland het rijk van de Meden gevormd, een 'Arisch'  volk van onzekere origine. Hun hoofdstad was Ecbatana, waarvan de resten grotendeels onder  de tegenwoordige stad Hamadan liggen. Een van hun koningen was Cyaraxes, in de Bijbel Ahasveros genoemd. Hij veroverde Assyrie en verwoestte in 612 v.Chr Niniveh. In Koningen 2 vs 17-3 kunnen we lezen dat de Assyrische koning Salmanasser het opstandige 10- stammenrijk deporteerde naar 'het land Chozan en de steden der Meden, waar zij verbleven tot op de huidige dag'.  Zo werden de Meden met een groep  Joodse allochthonen opgescheept, die zich ook nog eens niet wensten te laten integreren. In het boek Ester wordt verteld hoe koningin Vasti, de vrouw van Ahasveros en feministe avant la lettre, tevergeefs trachtte haar rechten te doen gelden. Dat leidde ertoe dat het Joodse meisje Ester koningin werd in haar plaats. Zij kon samen met haar oom Mordechai een complot van de antisemiet Haman om een holocaust aan te richten op het nippertje voorkomen. Later voerde Nebukadnezar, koning van Balel ook het 2-stemmenrijk in ballingschap (2Kon 25-11)

 Cyaraxes had uit Mesopotamie de gewoonte overgenomen om de koning als godheid te vereren. Zijn zoon Astyages huwde zijn dochter uit aan Cambyses I, de koning van de Perzen, een verwant volk, zodat zij samen één rijk vormden.  Hun zoon, de bekende  Cyrus of Kores uit de Bijbel, breidde het rijk verder uit en maakte het tot het machtigste imperium van de oudheid. Hij veroverde in 538  Babylon, maar in plaats van het te verwoesten   presenteerde hij zich als bevrijder en de wettige opvolger van de kroon. Het volgende jaar liet hij de Joden uit ballingschap terugkeren, maar met name in Perzie (eerste deportatie) bleven er veel tot op heden wonen.                                                     Er ontstond een groot gemenebest, dat zich uitstrekte van Egypte tot India en van centraal Azië tot N. Griekenland.

 Cyrus was een groot leider die zich een nobele reputatie verwierf. In tegenstelling tot het latere Romeinse rijk, dat zijn cultuur aan de overwonnenen oplegde en een sterk gecentraliseerde administratie had, lieten de Perzen hun rijk bewust multicultureel. Zij lieten de andere godsdiensten intact, en hadden alleen in hun eigen land het Zoroasterisme als staats-godsdienst. Het rijk werd doorsneden met een net van geplaveide wegen waarlangs koeriers een snelle communicatie onderhielden. Cyrus'  zoon Cambyses II veroverde Egypte en Lybie. Zijn opvolgers Darius en Xerxes trachtten het rijk verder naar Griekenland uit te breiden, met het bekende catastrofale gevolg.  

 In 334 v.C. werd het rijk door Alexander de Grote
in korte tijd veroverd, een  gebeurtenis die veel romanschrijvers heeft geïnspireerd. Hij trachtte een fusie van de Griekse en Perzische cultuur door te voeren, een thema dat door zijn opvolgers, de Seleuciden dynastie, werd overgenomen. Toch hebben de Perzen zijn zelfstandigheid weten te bewaren. Met hun succesvolle ruiterij weerstonden zij de Romeinen die o.m. een verpletterende nederlaag leden bij Carrae, vlak bij het huidige Urfa.  Ook het latere Byzantijnse rijk streed zonder succes met de Perzische dynastie van de Sassaniden (224-637 AD). Een relief bij de ruines van de oude hoofdstad Persepolis laat keizer Valerianus zien die knielt voor zijn overwinnaar, koning Shapur.

 De Perzen werden kort na Mohammed's dood in 637 door de Arabieren verslagen en 'geïslamiseerd'. Maar de Zoroaster godsdienst bleef in bepaalde gebieden tot op heden bestaan. In het Islamitische rijk hadden de Perzen een sterke culturele invloed.  Wel werd het Arabische schrift ingevoerd. Sinds de 9de eeuw werd Perzië weer geheel zelfstandig. Wetenschap en cultuur, bloeiden met o.a. de bekende Omar Khayam.

 I
n de 16de eeuw voerde Shah Ismail het Shiisme als staats godsdienst in en kwam in conflict met de Sunnitische Osmaanse rijk. In die machtsstrijd werden in naam van de godsdienst wederzijdse minderheden vervolgd.

  In de 19de eeuw wedijverden Rusland en Engeland om invloed te krijgen op het inmiddels verzwakte land. Toen Shah Nasser-al-Din alle economische bronnen van het land voor 40.000 pond sterling aan de Britten verkocht (!). Er volgde een opstand, waarna een ambitieuze officier, Reza Khan, met steun van de Engelsen de macht, riep zichzelf uit tot Shah en regeerde als verlicht despoot. Hij greep terug op preïslamitische Perzische tradities en noemde zijn familie Pahlavi, de oude Perzische taal.  Ataturk was zijn grote voorbeeld, en in diens voetspoor trachtte hij de macht van de geestelijkheid te beperken. Zo werd Westerse kleding verplicht en de traditionele zwarte chador verboden. Wegens pro- Duitse sympathieën werd hij door de Engelsen in 1941 afgezet en opgevolgd door zijn zoon, Mohammed Reza Pahlavi.
Die veranderde de naam van zijn land in Iran en zette de modernisering met kracht voort.

     In 1951 nationaliseerde de premier Mossadeq in 1951de Anglo-Iranian Oil Company. Mossadeq was een integere idealist uit een oud adellijke geslacht met enorm moreel gezag**. Hij steunde persvrijheid, nam maatregelen voor rechten van boeren en vrouwen en plaatste het leger onder civiel gezag. Maar Engeland, gesteund door Amerika wist het land te destabiliseren. De Shah die gevlucht was kwam samen met de British Petroleum kwamen terug en Mossadeq werd tot huisarrest veroordeeld. Het anti-Engelse gevoel verbreedde zich tot anti-Amerikanisme.

 Inmiddels vond de olieboom plaats en het nationale inkomen vervijftigvoudigde in enkele jaren. De olie dollars kwamen echter aan een zeer kleine groep ten goede, terwijl de rest slechter af was dan voorheen. De Shah verloor elk contact met zijn volk. Hij kocht gigantische hoeveelheden Amerikaans oorlogstuig en haalde tienduizenden Amerikaanse adviseurs binnen, die bij een wet in 1964 complete immuniteit voor arrestatie genoten. De herdenking van het 2500 jarig bestaan van het keizerrijk werd uitbundig gevierd, met honderden flessen Chateau Lafitte Rotschild voor de gasten. Voor anders denkenden stond de beruchte Savak klaar.
Toenemende oppositie werd met bruut geweld van de door de  Shah onderdrukt. Honderden demonstranten werden gedood en duizenden verdwenen in de martelkamers van de Savak.

 Maar de woede van het volk werd door de Shah en zijn Westerse vrienden volledig onderschat. In 1979 vond een revolutie plaats.  Resa Pahlavi moest vluchten en de uit ballingschap teruggekeerde Ayatollah Khomeini nam de leiding. Hij predikte een fanatiek mengsel van fundamentalisme en nationalisme en stichtte de eerste Islamitische republiek. Verzetsgroepen die met grote offers hadden bijgedragen, zoals de communisten (Tudeh partij) en de Islamitische Mujahedin werden, na korte tijd te zijn ingehaald, vreselijk vervolgd. Verdwijningen, showprocessen en extrajudiciële executies waren aan de orde van de dag. Locale leiders namen het heft in eigen hand,  bezetten de gehate Amerikaanse ambassade en gijzelden het personeel. Zij kregen daarna de zegen van de grote leider.

 Kort hierna voltrok zich de volgende ramp:  Met superieure Franse en Amerikaanse wapens en politieke steun viel de Saddam Husein in 1980 Iran binnen. Hij dacht van de zwakte vlak na de revolutie te profiteren, maar de Iraniërs reageerden met massaal nationaal religieus fanatisme. Khomeini kondigde een heilige oorlog af.  Duizenden vrijwilligers werden, na emotionele plechtigheden, tegen de machinegeweren en in de mijnenvelden gestuurd.  ***

   Saddam trachtte de onverwachte tegenstand te breken met gifgas, zowel aan het front als bij bombardementen op steden. Amerika stuurde Rumsfeld naar hem toe,  resulterend in verschaffen van satelliet-informatie over posities van de Iraakse troepen.  Pas na 8 jaar werd vrede gesloten. Precies een halfjaar later veranderde Amerika's vriend Saddam in een schurk.  
   De balans was gruwelijk:  500.000 doden aan elke zijde, 1.000 miljard dollar en onberekenbare schade aan milieu en fauna. Vijf miljoen mensen verloren huis en werk, ruim een miljoen vluchtte naar het Oosten.

   Een bijproduct van de oorlog was de campagne om veel kinderen te produceren.  Het aantal steeg tot 6.3 per gezin en de bevolking explodeerde van 35 tot 62 miljoen!  Toen zagen de ayatolla's het rampzalige van deze ontwikkeling in en werd het roer radicaal omgegooid.  Een echtpaar mag  nu pas trouwen als het een geboorte- beperking cursus heeft gevolgd.  Met dit zeer intensieve beleid is de gezinsgrootte nu tot 1.7 gedaald. Niettemin is nu nog 40% van de bevolking onder de 15 jaar.
   Het huidige Iran is een multi-ethnische staat. Slechts de helft van de bewoners is ‘Perzisch’. Grote minderheden vormen de Koerden (die ook zo nu en dan in opstand komen) en de Azeri.  Verder zijn er nog Arabieren, Beluchies en Turkstalige minderheden.    ______________________ Zie ook: Iran en de bom


 *  In 2013 werden Amerikaanse archieven geopend waarin de rol van de CIA werd bevestigd.
**  Bellaique: Patriot of Persia, (2012)    
*** Zie 'De Siitische islam'.          

 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu