De Koerden en Turkeije - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

De Koerden en Turkeije

Turkije > Recente geschiedenis
. 'The past is never dead. It is not even past'. W.Faulkner. . .

 De Koerden zijn een oud volk dat afstamt van de Meden. Zij werden al in 398 vóór Chr. door Xenophon genoemd, die opmerkte dat het lastposten waren. Zij bewonen het woeste bergland op de grens van Irak, Iran en Turkije en hebben nooit een eigen staat bezeten. Dat mag vooral worden toegeschreven aan hun tribale maatschappij, waarin de loyaliteit aan de stam altijd primair is, wat gepaard gaat met regelmatige onderlinge conflicten*. De verdeeldheid blijkt ook uit het feit dat er 4 Koerdische dialecten zijn (allen verwant met het Perzisch) die elkaar nauwelijks of niet verstaan.
De meesten woonden in het Osmaanse rijk, dat een gemenebest van volken was waarin zij (betrekkelijk) hun eigen gang konden gaan. Een gematigd banditisme was hun niet vreemd. De meeste Koerden zijn Sunni-moslim, met sterke accenten van 'bijgeloof' en band met charismatische leiders (Sheikhs) aan wie bovennatuurlijke krachten werden toegeschreven. Daarnaast woont in centraal Turkije kleine maar hechte groep 'alevi's', een zeer 'vrijzinnige' vorm van islam die tot de Shiiten worden gerekend. Dan zijn er nog de Jezidi's een vorm van de Zoroaster- godsdienst die uitsluitend onder Koerden voorkomt.
Sinds de val van het Osmaanse rijk in 1918 leven zij verdeeld over vier landen. De meeste Koerden (15 miljoen) wonen in Turkije, daarnaast in Irak, Iran en Syrië. Al die landen willen een natie-staat zijn, wat botste met het onafhankelijkheid gevoel van de Koerden. Dat bracht de rivaliserende stammen echter niet bijeen: zij bleven hun onderlinge vetes koesteren.
Terstond na de stichting van de Republiek Turkije braken opstanden uit, maar steeds van slechts enkele stammen. Zij werden alle met extreem geweld onderdrukt. In 1922 rebelleerden de alevitische stammen in Kockiri. In 1925 volgde een opstand onder leiding van de legendarische Sheikh Saïd tegen de 'goddeloze' Atatürk waarna Saïd en medestanders op een plein in Diyarbakir werd opgehangen. In 1930 was er een opstand bij de berg Ararat en in 1937 van alevitische stammen bij Dersim. Duizenden burgers werden gedood, dorpen verwoest en bewoners gedeporteerd. De naam Dersim werd verboden en veranderd in Tunceli. Geen wonder dat dit kleine woeste berg gebied (destijds 70.000m inwoners) tot op heden een haard van verzet is.
Bij de rechtse militaire coup in 1980 werden alle Koerdische organisaties verboden en het bestaan van een Koerdisch volk zelfs officieel ontkend. De socioloog Beşikçi bracht het grootste deel van zijn leven in de gevangenis door, omdat hij het waagde, objectief over de Koerden te schrijven.
De PKK. De enige organisatie die bleef bestaan was de ondergrondse communistisch-atheïstische 'Arbeiderspartij van Koerdistan' (PKK). Zij is niet aan stammen gebonden en heeft een sociaal programma: voor vrouwen-rechten en afschaffing van het grootgrondbezit. Zij wordt geleid door Abdullah Öcelan (koosnaam ‘Apo’) en begon met aanslagen op politie, onderwijzers en alles wat voor ‘verturksing’ stond. Het antwoord van de staat (1985) was het instellen van Koerdische dorpswachters, die als verraders het bijzondere doelwit van aanslagen werden. Naar oud gebruik werden zij met hun gezinnen uitgemoord. De dorpelingen zaten tussen 2 vuren, Zij werden door de PKK tot hulp gedwongen, en daarvoor door de staat gestraft.
Tijdens de centrum-rechtse regeringen in de 90-er jaren escaleerde het geweld: Het Turkse leger zette steeds meer troepen in. Het aantal dorpswachters bereikte 90.000. Nadat de toegang tot de zomerweiden was verboden, waardoor de veestapel verdween, werden hele dorpen ontruimd en bossen verbrand. De filosofie was: 'Als je de vis wilt vangen moet je de vijver leegpompen'. Daarnaast werden moordcommando's ingezet van extreem-rechtse Turken (Grijze wolven) en fanatieke moslim-Koerden (Hizbollah). Een ongelooflijk aantal (ong. 5000) 'moorden met onbekende dader' werden gepleegd, waarvan tot op heden niet één is opgehelderd (!) Deze week (Nov-15) werd het eerste proces tegen daders (die 21 Koerden hadden doodgemarteld) gevoerd. Zij werden alle vrijgesproken.
Het logische gevolg van dit alles was, dat de toch al zwakke economie van het gebied is ingestort, dat miljoenen Koerden naar de steden in het Westen vluchtten en dat de PKK steeds meer sympathie won onder de religieuze bevolking. Veel werkloze jongeren gingen uit pure wanhoop 'naar de bergen' om zich bij de PKK te voegen, die door hun doodsverachting bewondering wekten.
Inmiddels was een politieke partij opgericht (die niet 'Koerdisch' heette omdat dat verboden was) en kwamen enkele Koerden in het parlement. Zij maakten van de inauguratie een provocatieve show (Koerdische vlaggetjes e.d.). De premier mevrouw Ciller liet hen (o.a. de mooie Leila Zana, wier man tijdens de 'coup' ernstig gemarteld werd) terstond arresteren. Zij werden tot lange gevangenis straffen veroordeeld en kwamen pas 10 jaar later na een amnestie vrij. Hun partij werd verboden, nog 4 maal heropgericht en weer verboden.
Sindsdien heeft de PKK haar doelstelling gewijzigd: de 'Stalinistische' partij- structuur en atheïstische ideologie werd afgeschaft en zij streeft geen onafhankelijkheid meer na, maar meer culturele vrijheid in het kader van de Turkse republiek. Zij richt haar geweld alleen tegen politie en militairen en heeft nooit bomaanslagen op burgers gepleegd. Zij is dus formeel niet 'terroristisch', en genoot in die jaren in Nederland veel sympathie. Maar sinds '9-11' noemt ook onze regering hen onder Amerikaanse druk 'terroristen'.
De PKK had haar basis en opleidingskamp in Syrië. In 1998 dwong Turkije de Syrische regering hen uit te zetten. Haar leider Abdullah Öcelan (volgens velen een gevaarlijke gek met grootheidswaan) die onder de PKK en sympathiesanten een bijna goddelijke verering geniet, vluchtte van land tot land (werd verdedigd door Britta Böhler) tot hij in Kenia door Turkse commando' s werd ontvoerd. Nadat zijn doodvonnis is veranderd tot levenslang en zit alleen op het eilandje Imrali in de zee van Marmara.
De intransigente houding van de autoriteiten veranderde aanvankelijk niet. PKK leden die zich als blijk van goede wil meldden werden terstond gevangen. Pas toen de 'moslim-partij' AKP van Erdogan aan de macht kwam, veranderde dit..
De AKP regering heeft vanaf het begin gezegd, dat zij de aanpak: 'Immer feste druf', verkeerd vond en dat de economische malaise in het gebied het probleem vergroot. Zij nam een aantal 'progressieve' maatregelen waaronder erkenning van de Koerdische taal. Eind 2012 kondigde Erdogan zelfs een 'Koerdische opening' aan.. Delegaties van de legale Koerdische partij bezochten Öcalan in de gevangenis en brachten zijn boodschap over naar de leiders van de PKK in hun schuilplaats in de Kandil bergen van N.Irak. Tenslotte werd een wapenstilstand gesloten en begonnen de PKK strijders zich uit Turks grondgebied terug te trekken. Maar ondanks deze spectaculaire acties van de PKK bleef Erdoğan over 'terroristen' spreken, eiste dat zij de wapens (hun enige 'troef') moesten achterlaten en begon hij militaire posten in Koerdisch gebied uit te breiden. De PKK staakte verdere terugtrekking omdat Erdogan zich niet aan toegezegde concessies zou houden. Niettemin werden 3 jaar lang geen gevechten meer gevoerd. Maar in die tijd deden zich ingrijpende binnen (1)- en buitenlandse (2) ontwikkelingen voor, die het 'Koerdische probleem' tot een dramatisch middelpunt van de Turkse politiek zouden maken.
1). Erdogan veranderde tot een machtsbeluste dictator en bevorderaar van de (Sunni) islam met sympathie voor 'fundamentalistische' groepen. Het Osmaanse verleden wordt verheerlijkt, waarbij hij steun vindt bij het aanwezige nationalisme. Hij heeft lak aan een onafhankelijke rechterlijke macht en wil een presidentieel systeem (maar zonder 'checks and balances') met zichzelf als alleenheerser. Bij de verkiezingen van 7 Juni 2015 hoopte hij de 2/3 meerderheid in het parlement te verkrijgen die nodig is voor een wijziging van de grondwet. Maar zijn partij verloor en de voornaamste oorzaak was de winst van de HDP, een 'Koerdische' partij, die onder leiding van de jonge charismatische Demirtas claimt een socialistische, algemeen Turkse partij te zijn met speciale aandacht voor alle minderheden en vrouwenrechten. Erdogan blokkeerde pogingen tot een coalitie zodat nieuwe verkiezingen moeten worden gehouden waarbij hij een meerderheid hoopt te krijgen
2). In tegenstelling tot de neutrale houding van Turkije in het verleden voerde de AKP een agressief buitenlands beleid met steun aan tegen Assad strijdende rebellen, in het bijzonder van de aan Al Qaida verwante Al Nusra, en later ook aan ISIS. Erdogan noemde 'de PKK erger dan ISIS' en verhinderde dat aan de door ISIS belaagde Koerden in Kobane hulp werd geboden. De reden is dat de Syrische Koerden die zich met succes van Assad hebben bevrijd, sterke ideologische banden met de PKK hebben. Hij traineerde dan ook hulp aan de Amerikaanse strijd tegen 'het Kalifaat'. . Tenslotte kwam het tot een 'koehandel' waarbij Turkije (althans verbale) steun gaf een de strijd tegen ISIS en Amerika Turkije de vrije hand gaf tegen de PKK (bondgenoot van de door de VS gesteunde Syrische Koerden!). Helaas steunt ook de NAVO voorzitter Stoltenberg de Turkse regering van harte. Dit zette kwaad bloed bij de Turkse Koerden. Toen bij een bomaanslag door ISIS aanhangers tientallen vreedzame sympathisanten van Kobane werden gedood, hervatte de PKK zijn gewapende strijd omdat zij de Turkse regering (of geheime dienst) verantwoordelijk achtte.
Dit alles was Erdgan niet onwelkom. Dagelijks sneuvelen nu Turkse soldaten en politieleden, wat in het hele land sterke emoties oproept. 'Dat komt er van als er geen sterke man zoals ik aan het roer staat' is zijn argument. Hij beschuldigt Demirtas van steun aan de 'terroristen', en tracht hem voor landverraad te laten veroordelen. Dank zij die regeringscampagne werden bureaus van de oppositie en ook de grootste kritische krant Hürriyet door AKP aanhangers aangevallen met gewonden als gevolg. Maar het werd nog erger: Op 10 October werd een dubbele zelfmoordaanslag gepleegd op een demonstratie voor vrede in Ankara, met meer dan 100 doden en honderden gewonden. Volgens velen gevolg van onvoldoende beveiliging en onwil van de verantwoordelijke instanties, die nog steeds een oogje dichtknijpen`voor ISIS. De PKK, die zich aanvankelijk niet aan oproepen van Demirtas had gestoord, verklaarde dat zij tot de verkiezingen geen aanslagen meer zou plegen. . Turkije is steeds tegen zelfstandige Koerden in de buurlanden geweest door een obsessieve angst, dat dit de Turkse Koerden zou aanmoedigen. De recente gebeurtenissen hebben het Koerdische zelfbewustzijn sterk gestimuleerd, zodat een gevoel van nationale, Koerdische identiteit wellicht de onderlinge rivaliteit zal verminderen.
Inmiddels blijkt uit opinie peilingen dat de AKP ook bij de verkiezingen op 2 November geen meerderheid zal krijgen. Er bestaat vrees dat Erdogan vóór die tijd een machtsgreep zal doen.
*M. van Bruinessen: Aga, shaikh and state. On the social and political organisation of Kurdistan. Dissertatie 1946. Sindsdien erkend standaardwerk over de Koerden.
Evert Dorhout Mees

 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu