De islam, waar gaat dat heen? - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

De islam, waar gaat dat heen?

Godsdienst

De angst voor de islam neemt sinds Fortuyn nog steeds toe en de roep om maatregelen tegen het vermeende gevaar van deze wereld- godsdienst (>1.5 miljard belijders) klinkt steeds luider.  Er is een toegenomen zelfbewustzijn van de moslim bevolking in voormalige koloniën. Economische en militaire penetratie van  Amerika in de ‘hartlanden’ van de islam wekt reacties op tegen 'McWorld'. Dat kweekt behoefte aan een gezamenlijke (religieuze) identiteit. Dichter bij huis is er de massale immigratie van arme, weinig ontwikkelde massa’s uit moslimlanden, die door velen als bedreiging wordt ervaren. Waar gaat dat heen?
Ik wil achtereenvolgens drie aspecten bespreken:

A) Theologisch
. Wat houdt het geloof van de moslim in? Dit houdt velen bezig, maar is voor de actuele problemen het minst belangrijke.
B) Geschiedkundig
. Hoe hebben moslims als zij de macht hadden, zich tegenover andersdenkenden gedragen?
C) Moderne ontwikkelingen
: Is de islam ‘van nature’ gewelddadig?

  A)
Het geloof. De islam is voortgekomen  uit dezelfde traditie als de beide andere monotheïstische  godsdiensten. Het Judaïsme erkent alleen de Tenach als bron van openbaring. Het Christendom doet dit ook (noemt haar het ‘Oude Testament’), en voegt daar het ‘Nieuwe Testament’ (Verbond met de hele mensheid) aan toe. De islam erkent zowel het Oude Testament als de Evangeliën en voegt daar de Koran aan toe, als ‘Zegel der profetieën’.  In elke godsdienst zijn vier aspecten:  De geloofsleer (dogmatiek), de gedragsleer, het ritueel en de organisatie.
 1) De geloofsleer. In het christendom staat het ‘geloof’ centraal op een manier die in de islam onbekend is. De islam kent slechts één dogma, de ‘shahada’:  De absolute eenheid en soevereiniteit van God, en Mohammed als Zijn laatste boodschapper. De Koran bevat een ‘allegaartje’ van onderwerpen en bestaat voor meer dan de helft uit Bijbelse verhalen. Jezus wordt erkend als groot profeet. Het is een heilig voorwerp dat je met eerbied moet behandelen. Het reciteren van de Arabische tekst, ook al begrijp je er niets van, is een goed werk. Maar het heeft weinig zin om te vragen: 'wat zegt de Koran?', het gaat er om hoe de mensen die interpreteren.
2)  De gedragsleer, de ethiek  stemt in grote lijnen overeen met de normen en waarden van Joden en Christenen. Enkele Turkse collega’s die in Europa waren opgegroeid vertelden dat hun moslim ouders hen op christelijke of katholieke scholen hadden gedaan omdat de daar heersende moraal beter bij de hunne paste.
 3) Het ritueel speelt in de islam  een grote rol en staat voor velen centraal. Het rituele gebed, het vasten, besnijdenis, het offerfeest, de bedevaart naar Mekka. Naast de morele wetten, zijn er, net als in het Judaïsme, de rituele verboden, die alleen voor gelovigen van de eigen religie gelden.
4) Organisatie. Het ontbreken van een centraal aanspreekpunt is bron van veel misverstand. Er bestaat  geen kerkelijke organisatie, in de islam heeft niemand religieus gezag over een ander. Wel kunnen religieuze leiders een fatwa afkondigen. Dat is een antwoord op een door een gelovige gestelde vraag, en behoort te eindigen met de woorden: ‘God weet het het beste’. Het gewicht van een fatwa hangt af van het gezag van de leider. Bij de Iraanse Shiiten bestaat wel een religieuze hiërarchie die tevens wereldlijke macht heeft.

Hoewel er dus in theorie veel overeenkomst is met de beide andere monotheïstische religies, met name het Judaïsme, is de praktijk heel anders. Dat heeft te maken met historische ontwikkeling en cultuur.  Godsdienst en cultuur worden, zeer ten onrechte vaak uitwisselbaar gebruikt.
De islam heeft zich vaak aan locale culturen aangepast. Allerlei gebruiken, die als typisch voor de Islam worden gezien, zijn  uitingen van een Midden Oosterse, agrarische, tribale, door mannen beheerste cultuur. Daartoe horen: gearrangeerd huwelijk, bloedwraak, eerwraak, sluiering, en obsessie met seks. Vrouwen besnijdenis  heeft  niets met de islam te maken, maar is een Afrikaanse traditie, die ook door de daar wonende christenen wordt toegepast.

Soorten Islam.
De islam is net zo pluriform als het Christendom, van 'vrijzinnig' tot 'fundamentalistisch'.  'Fundamentalisme is ‘de reductie van een brede godsdienstige traditie tot een smalle politieke ideologie' (JHJ.Jansen)  Of een godsdienst gewelddadig is hangt af van wat de gelovigen daarmee doen. Tot de fundamentalisten behoren niet alleen 'Jihadisten', maar ook veel geweldloze, 'pietistische' stromingen.                                                                                      

Reeds in de eerste eeuwen ontstonden tolerante 'Sufi' bewegingen als reactie op de 'wettische' islam . In Turkije bestaat een zeer ‘vrijzinnige’ stroming, de ‘Alevi’, voor wie morele principes het belangrijkste zijn: Dil, El, Bel.: Tong, hand, lendenen(sexualiteit).                                                                                     

Sunni en Shii
. Deze spliting van de islam gaat terug op een conflict over de vraag, wie Mohammed als leider (Khalief) moest opvolgen. Theologisch zijn er nauwelijks verschillen. Het voornaamste is, dat de Shia aan leiders wel geestelijk en wereldlijk gezag toekent. De Shiiten vormen vaak de minder welvarende klassen. De felle conflicten met de Sunni, die de laatste tijd weer oplaaien hebben alleen met politieke macht te maken.  

De Geschiedenis.
De Islam is in de geschiedenis relatief tolerant tegen Joden en Christenen geweest. Dit is het gevolg van uitdrukkelijke voorschriften in de Koran, dat er 'in het geloof geen dwang' mag zijn, en dat 'mensen van het Boek' als (weliswaar dwalende) medegelovigen in de ene God zijn.  

In de grote moslimrijken: Het Oemajiden-khalifaat in Spanje, de Groot-Moguls in India, in Perzië en in  het Osmaanse imperium, hebben miljoenen christenen en Joden, zij het als tweederangs-burgers, vaak een rustig leven geleid. Antisemitisme  een typisch christelijk verschijnsel, dat zich in de Moslimwereld nooit in die vorm heeft voorgedaan.

Turkije.
In het Osmaanse rijk was een groot deel van de bevolking Christen (Orthodox, Armeens,  Aramees en Koptisch).  Toen eind 15de eeuw  niet alleen de Moslims, maar ook alle Joden uit Spanje werden verdreven, nam de Osmaanse sultan 50.000  gastvrij in zijn rijk op, waar zij een belangrijke rol in de handel en zij hun taal (Ladino) bewaarden.   
Een opkomend nationalisme, zowel van Armeniërs als Turken leidde tijdens de eerste wereldoorlog tot de Armeense genocide. (zie aldaar).
Iran.
Hier zijn christelijke Armeniërs en Joden zelfs vertegenwoordigd in het parlement.
Marokko
.  Terwijl de christelijke regering van Vichy van harte bijdroeg aan de vernietiging van de Franse Joden, weigerde Marokko daaraan mee te doen.
Er is de afgelopen jaren een duidelijke toename van anti-christelijke houding in islamitische landen. De verklaring daarvoor is complex.

Moderne ontwikkelingen.
De laatste decennia trachtten 'fundamentalische' predikers de islam  te zuiveren van aanpassing aan de wereld. Anderzijds zijn er pogingen de islam in overeenstemming te brengen met moderne wetenschap, zoals de Nurcu beweging in Turkije. Zij wordt nu geleid door de in Amerika (!) verblijvende Fethullah Gülen die zich concentreert op goed modern onderwijs. Volgens betrouwbare bronnen wordt hij door de CIA financieel gesteund. Zij is tegelijk fundamentalistisch en vredelievend. Haar organisatie lijkt op de Jezuïeten. Tariq Ramadan richt zich speciaal tot de moslims in het Westen. Hij ziet de Westerse wereld niet als de Dar-al-Harb (rijk van de oorlog), maar als Dar-al-Shahada (wereld van de getuigenis). Hij legt bij de uitleg het zwaartepunt niet bij de schriftgeleerden (ulama) maar bij context geleerden. Met deze voorzichtige formulering trapt hij recht tegen de schenen van Arabische scherpslijpers.  Omdat het begrip ‘hervorming’ in strenge moslim kringen taboe is, pleit hij voor ‘heroverweging’ vanuit de islam-bronnen zelf, en geen ‘aanpassing’ aan het ongelovige Westen. Wegens zijn ‘liberale’ standpunten verdenken sommigen hem van een dubbele agenda.  Hoe dan ook, morele moed kun je hem niet ontzeggen en het is een feit, dat hij veel weerklank heeft bij jonge moslims in het Westen.

Geweld en terreur.
Dat er moslims zijn, die geweld tegen anders- denkenden aanprijzen is evident. Dat die uitingen in de media sterk worden uitvergroot, eveneens. Als gevolg hiervan is de helft van de Nederlanders volgens recent onderzoek islamophoob. Wanneer ik uitspraken van prominente politici, predikanten en bisschoppen uit de afgelopen jaren op een rijtje zet is het duidelijk dat zij voor Wilders de weg hebben geëffend. Wat gemakshalve 'Islamitisch terrorisme' wordt genoemd. is een nieuw verschijnsel, dat nog niet eerder in deze vorm werd gezien. Zij dankt haar ontstaan aan de geopolitieke ontwikkelingen van de laatste halve eeuw.    

Zelfmoord-terrorisme is in strijd met de islam, en de aanslagen van 9-11 zijn meteen door alle moslim leiders uitdrukkelijk veroordeeld. Zelfmoord is ook niet uniek voor moslim activisten zij werd eerder toegepast door de Hindoe Tamil tijgers.
De Franse onderzoeker Olivier Roy betoogt, dat  de opkomst van Al Quaida- terreur en gewelddadig fundamentalisme het gevolg zijn van falen van de politieke islam: het  onvermogen, een Islamitische staat te stichten. De Islam is definitief naar het Westen gekomen. Daar vond 'verwestersing'  plaats, die zich uit in individualisering en globalisering. De gang naar het Westen heeft de relatie tussen religie en een concrete cultuur verbroken. Die ontworteling uit zich in een hang naar universaliteit.  

Deze hedendaagse Islam is geen geïsoleerde cultuur, maar een mondiaal verschijnsel. Wat nieuw is in deze 'Westerse' Islam is de nadruk op waarden (en niet wetten). Zowel abortus als homoseksualiteit werden in de Moslim wereld nooit zo fel bestreden als door het Vaticaan, maar komen nu opeens naar voren: een teken van 'verwestersing'.  Het is echter een wijd verbreid misverstand, dat verwestersing de Islam tot liberalisatie zou brengen. Wat verandert is de religiositeit, niet de religie.  Een anti-intellectualisme zien we trouwens ook bij charismatische Christelijke bewegingen.

De leden van Al Qaida  zijn meest ‘borne again’ moslims die geen banden met hun familie hebben en niet meer in het MO geworteld zijn, Het is onzinnig om Al Qaida te zien als een politieke organisatie die gebied wil veroveren. Het was de grootste vergissing van de USA om deze niet territoriaal gebonden organisatie te bestrijden met territoriale verovering. Al Qaida is een los netwerk dat geen concrete doelen heeft  Zij is gericht op beelden in de media en heeft, net als Bush en Wilders, tegenstanders nodig die ook geloven in ‘Botsing van Beschavingen’. Daarbij probeert zij locale conflicten te benutten door ze voor te stellen als onderdeel van een wereldwijde jihad tegen het  Westen. Het beeld dat 'de islamitische wereld in oorlog is met het Westen'  is een waanidee.  Islamisering wordt pas een strategische factor als ze samen gaat met andere bewegingen (nationalistisch, tribaal of etnisch). Er zijn twee vormen van moslim terrorisme:

1)
In het kader van nationale bewegingen (Palestijnen, Tsjetsjenen, Talibaan). Voor hen is terrorisme een middel om concrete (locale) politieke doelen te bereiken. Hiermee onderhandelen is mogelijk en wenselijk.
2)
Transnationaal terrorisme (al Queda), dat ‘het systeem’ aanvalt zonder concreet doel. Hiermee onderhandelen is zinloos.
H
et onvermogen van Bush en zijn Europese vrienden om dit verschil in te zien maakte het onmogelijk om een effectieve strategie er tegen te voeren. Het is het doel van elke terreur is, om contraterreur te provoceren. Wie zich daartoe laat verleiden, speelt de tegenstander in de kaart.

Helaas verengt de discussie steeds meer tot een religieus perspectief, terwijl de politieke, economische, sociale en culturele  aspecten veel belangrijker zijn.
 Het debat concentreert zich bij ons uitsluitend op integratie, criminaliteit en extreme uitingen van kleine groepen. Men wil zich niet interesseren voor de religieuze betrokkenheid en de pluriforme uitingen van de gewone migranten. (Prof.Sunier,VU).

Conclusie.
 Noch 'ideeën geschiedenis', noch onderzoek van dogma's kunnen extremisme en terreur werkelijk verklaren. Het is ook niet te verwachten dat het extremisme door 'dialoog' (hoe nuttig die ook kan zijn) kan worden overwonnen. Discriminatie, vernedering, economische uitbuiting, en culturele agressie, vormen de belangrijkste voedingsbodem.  
Niet de vraag "waar gaat dit naar toe?" maar "Hoe kan de ontwikkeling worden beïnvloed?"
dient voorop te staan. Daarom is het bovengenoemde verschil in visie op de islam geen academische kwestie, maar een zaak van levensbelang voor de toekomst.

 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu