Atatürk - EDM-2013

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Atatürk

Turkije > Recente geschiedenis

Spricht Einer, ernst und still, die Sterne reisst vom Himmel,                     das eine Wort: Ich will    (Goethe)


In het weelderige Dolmabahçe paleis, waar iedere sultan zijn nieuwe slaapkamer liet maken, is ook één klein vertrekje. Daar staat alleen een bed, en aan de muur een klok, die 5 over 9 aangeeft.. Hier stierf, op 10 Nov 1938, Mustafa Kemal, de stichter van de republiek Turkije. Zelden werd er zo massaal gerouwd. Elk jaar wordt op die tijd overal een minuut stilte gehouden.

Geen bezoeker van dit land kan om hem heen. In het kleinste dorpje staat zijn standbeeld en in ieder gebouw, in elk bureau, officieel of niet, monsteren zijn staalblauwe ogen de toeschouwer. Overal langs wegen kan men zijn wijze uitspraken lezen, over natuurbeheer, geneeskunde  en wat al niet. Hem beledigen is bij de wet strafbaar. Wie was deze man, die in dit islamitische land een bijna goddelijke verering geniet?

Zijn levensgeschiedenis is adembenemend.  Zijn leven werd een legende, waarvan  hij zelf de maker was.  Zijn eerste biografie, ‘Grey Wulf’, werd nog tijdens zijn leven geschreven door Armstrong, een Engels officier, die in de 1ste wereldoorlog krijgsgevangen was gemaakt. Het leest spannender dan een avonturenroman, en werd in Turkije verboden!  Pas kort geleden is het in het Turks uitgegeven, waarin maar een enkele minder gunstige zin is weggelaten.

Mustafa Kemal werd in 1881 geboren in Saloniki, een belangrijke handelsstad van het Osmaanse rijk, voor de helft bewoond door Joden en Grieken. Zijn uiterlijk laat zien, dat onder zijn voorouders Albaniers en Slaven waren.  Hij liep weg van school en ging naar de militaire academie. Tevens nam hij Franse les bij Katholieke missionarissen en verdiepte zich, zoals veel van zijn tijdgenoten, in de ‘Verlichting’. Hij werd lid van de geheime organisatie voor ‘Eenheid en Vooruitgang ’ (Jong Turken), maar vond hun vernieuwingsideeën niet radicaal genoeg.. Als jong officier nam hij deel aan diverse operaties in Libië en de Libanon, waar hij merkte hoeveel hekel de Arabieren aan de Turken hadden. Het was een tijd van rampspoed voor het Osmaanse rijk, dat de ene na de andere nederlaag moest incasseren.

In 1914 werd het rijk, waar de Jong Turken inmiddels aan de macht waren, zeer tegen zijn zin aan Duitslands zijde in de wereldoorlog gesleept. Toen de Engelsen in 1915 trachtten, de Dardanellen te veroveren, had hij als luitenant kolonel het bevel over een divisie.  Hij trok met een patrouille naar de plek, waar hij dacht dat de geallieerden zouden landen, en wist zo een eerste opmars tot staan te brengen. Hierna  kon hij Engeland een van de grootste nederlagen toebrengen. Zijn roem was gevestigd.  Nog enkele malen kon hij zijn militair leiderschap tonen   Maar ook hij kon de rampspoed niet voorkomen.  

Na de nederlaag van de Duits-Turkse coalitie was de bevolking gedecimeerd en het land in een onvoorstelbare chaos. Hongersnood en ziekten, roversbenden en gedeserteerde soldaten teisterden het land. De Engelsen bezetten Istanbul en dicteerden de sultan en de regering een Vredesverdrag in Sévres, waar van het land niets overbleef. Het Zuiden was bezet door de Fransen. Zij namen een brigade van gevluchte Armeniërs mee, die wraak namen voor de in 1915  gepleegde massamoord..

Toen kreeg hij zijn kans. De regering stuurde hem naar het Oosten  waar hij een tegenregering uitriep, die ‘Sevres’ niet erkende. Hier kwam reeds een, onder politici zeldzame eigenschap tot uiting: hij was wars van ‘wishful thinking’, verplaatste zich steeds in de positie van de tegenstander en had een hekel aan naar-de-mond-praters.   Nooit week hij af van zijn doel: een modern, zelfbewust maar niet imperialistisch Turkije. In de meest hopeloze omstandigheden bleef hij wachten tot de tegenstander een fout zou maken, maar evenmin liet hij zich door successen meeslepen.      
Hij werd ter dood veroordeeld, maar wist het totaal gedemoraliseerde leger onder zijn gezag te plaatsen. De geallieerden waren oorlogsmoe en de Griekse president Venezuelos bood  aan om de Turken tot overgave te dwingen. De Engelse vloot zette een kersvers Grieks expeditie- leger aan wal in Izmir, dat moordend en brandend optrok tot vlak bij Ankara, waar Atatürk ze met moeite tot staan bracht. Die invasie bracht het uitgeputte volk tot een uiterste krachtsinspanning en iedereen hielp mee kleding, voedsel en wapens bijeen te brengen. Al binnen een jaar zette hij de tegenaanval in, en in twee weken joeg de Turkse ruiterij het Griekse leger de zee in.  Terwijl de Grieken op hun terugtocht verschroeide aarde tactiek toepaste , namen de Turken vreselijk wraak. ‘De beken hier waren rood van bloed’, vertelde een bewoner van deze streek.    

Mustafa Kemal, die inmiddels de eretitel ‘Gazi’(overwinnaar van ongelovigen!) had gekregen, liet er geen gras over groeien en wijdde zich geheel aan maatschappelijke hervormingen.  Hij legde het uniform af en vertoonde zich bij voorkeur in ‘Westerse’ smoking of rok Hij liet het nieuwe parlement de Sultan af zetten, die zich onmogelijk had gemaakt door ‘Sevres’ te accepteren.

Maar het Kalifaat ook afschaffen ging niet zo gemakkelijk. ‘Geeft dat ons niet veel prestige in de moslim wereld?’ vroegen de parlementariërs.. ‘Alleen  als we krachtig zijn zal de wereld respect voor ons hebben’,  was zijn antwoord.     Maar toen het parlement doorging met eindeloze theologische discussies, werd de Gazi ongeduldig en zei: ‘Het kalifaat wordt hoe dan ook afgeschaft, maar misschien zullen er een paar hoofden rollen’. Dat was een nieuw gezichtspunt, en hij kreeg zijn zin.
   In het concept van een beperkte Turkse natiestaat  was geen plaats voor ‘minderheden’, die in het Osmaanse rijk een zekere autonomie hadden genoten. Hoewel hij part nog deel had aan de Armeense massamoorden uit 1915 en die ‘een schandelijke daad’ heeft genoemd, vond hij ook geen reden om die zaak aan de orde te stellen. Een deel van de zeer grote Grieks-orthodoxe bevolking, die soms geen Grieks spraken en door Turken ‘Rum’ (Romein) worden genoemd, was door de invallende Griekse legers gerekruteerd. en daardoor tot landverraders geworden.  Zowel de ‘Rum’ als de in Griekenland wonende Turkse minderheid stonden aan vervolging bloot.  Atatürk kwam met zijn Griekse tegenstander Venezuelos overeen, om die bevolkingsgroepen uit te wisselen. Zo werden ½ miljoen Turken en  1½  miljoen Rum gedwongen, met achterlating van alles naar een land te gaan dat hun vaderland niet was. Van deze tragische gebeurtenis getuigen  enkele roman.

   De vorming van een Turkse eenheidsstaat gaf ook onrust onder de Koerden, die enige malen in opstand kwamen. Al die opstanden (die ook niet zachtzinnig waren) werden met bruut geweld neergeslagen, waarbij duizenden burgers gedood, dorpen verwoest en bewoners gedeporteerd werden. De bekendste was die van Sheikh Said in 1925  tegen de ‘goddeloze´ Kemal. De Sheikh en zijn medestanders werden op een plein in Diyarbakır opgehangen. Hetzelfde lot trof een groep  moslimextremisten die een van Kemal pasha’s officieren hadden gelynched. Maar ook tegen ieder waarvan hij meende dat die zijn doelen in de weg stond was hij meedogenloos. In 1923 werd een ´complot´ van enkele medewerkers ontdekt, die hij door een ‘revolutionaire rechtbank’ in gemanipuleerd proces  liet veroordelen.  Toen een assistent vroeg:´Maar Pasha, er is toch geen bewijs´, antwoordde hij::  ´Het bewijs komt later wel, eerst hangen´.
---------------------

.      Vervolgens werden in zeer korte tijd nieuwe Westerse wetboeken geïntroduceerd islamitisch rechtbanken (Kadi’s) afgeschaft maar ook alle moslim scholen (medresse’s) en stichtingen. Polygamie werd strafbaar en de vrouwen kregen (op papier) meer rechten dan zij op dat moment in menig Westers land hadden  Een bijzondere act was het verbieden van de fez, die hij als symbool van achterlijkheid beschouwde. Een wet stelde strenge straffen op het openbaar dragen van religieuze kleding en andere hoofddeksels. Hij zette als eerste een Westers hoed op!
  Maar wellicht zijn meest ingrijpende beslissing was het afschaffen van Arabische letters (en ouderwetse maten) invoering van Westerse kalender en Zondag als rustdag. Binnen één jaar (!) moest alles in het nieuwe (aangepaste) Latijnse alfabet worden geschreven. Hij ging zelf met schoolbord en krijtje het land in en nam notabelen de maat. Hij stichtte het Turkse Taal Instituut (TDK) waar hij zelf voorzitter was. Dat moest het Turks van vreemde smetten zuiveren en vervangen door – dikwijls nieuw te verzinnen – zuiver Turkse woorden. Tienduizenden Arabische en Perzische woorden verdwenen zo, maar er bleven toch nog zeer veel over.

    In 1934 werd iedereen verplicht, een achternaam te kiezen. Zelf kreeg hij van het parlement de naam Atatürk, vader van de Turken.  Hierna bleef hij zich bezig houden met maatschappelijke en culturele vernieuwingen, maar het grote werk was gedaan. Hij stierf op 57 jarige leeftijd, zonder vrienden maar aanbeden door de hele natie, aan levercirrhose door overmatig alcohol gebruik.

Beschouwing.
Atatürk was een van de meest uitzonderlijke personen in de wereld geschiedenis. Uniek is, dat hij   geen uitbreiding maar beperking van zijn land nastreefde.   Hij was ongetwijfeld  atheïst, maar dat wil niemand horen en hij was zo verstandig in te zien, dat je de godsdienst moet gebruiken en er niet tegen in gaan.  Zijn nalatenschap was, in zijn eigen woorden: Verstand en Kennis          (Akıl ve Bilim’)
  Meer concreet is er zijn ´gedachtegoed´, het  Kemalisme. Twee kernbegrippen daarin zijn: Eenheid van het land en Secularisme. Een erfenis is ook de positie van het leger, dat zich als behoeder van zijn gedachtegoed opstelde.                          .   Sindsdien heb ik mijn mening wat genuanceerd: zie: Atatürk, een ‘curse in disguise’ voor Turkije?











 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu